Persona-8

.
je bent hier
Toon keuzemenu
Ik denk dat hij nog te jong is om zijn vader te missen
Ik denk dat hij nog te jong is om zijn vader te missen

Welkom

Bent u de ouder van een Jonge Held t/m 3 jaar die te maken heeft met een overlijden? Gaat uw kind een dierbare verliezen of heeft uw kind een dierbare verloren? Dan is deze webpagina bedoeld voor u!

Waarschijnlijk is degene die gaat overlijden of is overleden, ook een dierbare van u. U staat voor de onnoemelijk moeilijke taak om met uw eigen zorgen en verdriet om te gaan en tegelijkertijd met die van uw kind(eren). Met deze website hopen we u te helpen bij het begrijpen en steunen van uw kind(eren) in deze moeilijke tijd. U vindt hier informatie in woord en beeld over hoe kinderen rouwen en allerlei tips.

Heeft u nog vragen die hier niet worden beantwoord? Klik hier om online persoonlijk advies te vragen.

Peuters kunnen woedend worden als ze ervaren dat degene die overleden is, echt niet meer terug komt

Tips

De jonge held niet als zielig behandelen

Denk niet dat het verlies na een paar weken/maanden wel verwerkt is

Dood zijn niet uitleggen als een gevolg van ziek zijn

Dood zijn niet uitleggen als een verre reis

Eventuele eigen emoties niet onderdrukken

Niet verzwijgen van verlies en verdriet

Ontschuldigen

Regels bepalen

Regels en structuur niet loslaten

Vraag om hulp of ondersteuning

Boekentips

Als je dood bent word je dan nooit meer beter?

Een ontroerend verhaal van Piet Breebaart en zijn vijfjarige zoon Joeri, naar aanleiding van het plotseling overlijden van Joeri's tweejarige broertje Remi. Vader en zoon maakten samen het verhaal van het konijn Fred en zijn broertje Joep, dat plotseling doodgaat. Het verhaal gaat over alles wat Fred meemaakt en voelt: de kortstondige ziekte van Joep, zijn dood, de begrafenis en de aandacht van de dieren om hen heen.
Piet Breebaart Joeri Breebaart , ISBN 9789060698730 .

Altijd een kind te kort

Een handboek voor ouders die zwanger zijn of willen worden nadat zij eerder een baby verloren rond de geboorte. Hoe ga je om met je angsten, onzekerheden, het verdriet van het verlies en tegelijkertijd de blijdschap om wat er komen gaat? Op welke medische verschijnselen moet je extra alert zijn? Hoe communiceer je met je zorgverlener, of liever gezegd zij met jou? Want ook zorgverleners krijgen in dit boek inzicht in de specifieke problematiek.
Jeannette Rietberg Maria Pel , ISBN 9789072219831 .

Bezoekuur alles over het ziekenhuis

In het kinderboek Bezoekuur wordt op een speelse manier uit de doeken gedaan wat er zich voor en achter de schermen van een ziekenhuis allemaal afspeelt. Het boek is een ideale hulp om ouders op weg te zetten om hun kind voor te bereiden op een geplande ziekenhuisopname. Door samen dit boek te lezen kunnen ouders hun kind op een prettige manier informeren, aanmoedigen om vragen te stellen en tegelijkertijd in een ongedwongen sfeer moeilijke kwesties ter sprake brengen.
Christa Carbo en Gertie Jaquet , ISBN 9789021617732 .

Dag opa Henk

Opa Henk is ziek, heel erg ziek. Zijn kleindochters Ella en Cato willen met hem spelen. Net als altijd. Maar dat kan niet meer. Nooit meer. Ella en Cato maken tekeningen voor opa. En ze dansen op hun allermooist, bij zijn kist. ‘We kunnen altijd aan opa denken,’ zegt Ella. ‘Ja,’ knikt Cato, ‘altijd en altijd.’ Een prentenboek over de dood en rouw, voor peuters. De illustraties zijn deels in kleur en deels in grijs, om te laten zien hoe opa al een herinnering wordt tijdens zijn ziektebed.
Monica Maas , De Vier Windstreken , 2020 , ISBN 978 90 5116 778 8 .

De kankermannetjes

Dit boek vertelt in peuter- en kleutertaal wat er allemaal speelt rond kanker. In simpele bewoordingen komen onderwerpen aan de orde als operatie, chemo en bestraling. Behalve de tekst staan er ook schitterende illustraties in. Dit helpt de kleintjes om er ook een beeld bij te krijgen. Daardoor leren ze begrijpen wat er gebeurt als mamma kanker krijgt.
Y. Thomas - Ildiz , ISBN 9789088343377 .

De kankermannetjes

Dit boek vertelt in peuter- en kleutertaal wat er allemaal speelt rond kanker. In simpele bewoordingen komen onderwerpen aan de orde als operatie, chemo en bestraling. Behalve de tekst staan er ook schitterende illustraties in. Dit helpt de kleintjes om er ook een beeld bij te krijgen. Daardoor leren ze begrijpen wat er gebeurt als mamma kanker krijgt.
Y. Thomas - Ildiz , ISBN 9789088343377 .

De oma van Jules

Jules heeft zijn oma nooit gekend. Ze is al een tijdje dood. Hij wil graag weten hoe ze was, en hij gaat het aan iedereen vragen.
Annemie Berebrouckx , ISBN 9789055352241 .

De vraag van eend

Waar ga je heen als je dood bent? Dat is de vraag van een eend. Het is een belangrijke vraag, want eend heeft onlangs haar kuiken verloren en haar verdriet is groot en eindeloos. Iedereen die ze ontmoet heeft zijn eigen antwoord op de vraag die haar bezighoudt.
L. van den Berg , De Eenhoorn , 2007 , ISBN 978 90 583 8397 6 .

Mijn herinneringsboek

Mijn herinneringsboek is een boek van troost. Een bijzonder geschenk voor iemand die je liefhebt. Een boek dat uitnodigt om, met of zonder woorden, te raken aan de kostbare parel van het verdriet, om dan weer de hartenklop van de vreugde te voelen. Dit is een boek om te koesteren, te bewaren voor later. Werken met dit boek is een beetje reizen met jou naar een andere plek gaan je laten weten dat ik nog steeds héél veel van je hou. Mijn herinneringsboek is een boek dat een helend proces met zich meebrengt. Als het einde nadert kan er samen met de kinderen in gewerkt worden. De samen afgelegde weg naar het afscheid is helend én voor de tijd erna is het een bijzonder herinneringsboek. Werken met dit boek in periode van rouw betekent wat was, is en blijft een 'goeie' plek geven.
Claire vanden Abbeele , ISBN 9789020977219 .

Dood is niet gewoon

Over de dood van een ouder De vader van Ilse is plotseling overleden. Ilse is heel boos en verdrietig. Gelukkig kan ze goed praten met oma. Met extra informatie voor ouders, opvoeders en leerkrachten.
Martine Delfos , ISBN 9789085605324 .

Een boom vol herinneringen

Vos heeft een lang en gelukkig leven gehad, maar nu is hij moe. Hij zoekt een mooi plekje uit in het bos en valt in slaap. Voor altijd. De andere dieren in het bos missen hun vriend en komen bij elkaar om mooie herinneringen aan Vos op te halen. Zonder dat ze het doorhebben begint er een klein plantje te groeien op de plek waar Vos onder de sneeuw ligt. Bij elke herinnering wordt het plantje groter en mooier, tot er een enorme boom midden in het bos staat. Een boom vol herinneringen aan Vos.
Britta Teckentrup , ISBN 9789025754389 .

Grote boom is ziek

Snuiter houdt veel van Grote Boom. Wanneer de dokter houtwormpjes ontdekt onder de schors van Grote Boom, wordt zijn wereld helemaal op z'n kop gezet... Dit verhaal laat de jongste kinderen kennismaken met een lotgenootje, wanneer iemand in hun omgeving getroffen wordt door een levensbedreigende ziekte. Met Snuiters doe-ideetjes op het einde van het boek kunnen jonge kinderen onder begeleiding actief aan de slag om hun emoties te verwerken.
Nathalie Slosse , ISBN 9789461315861 .

Het egeltje onder de oude boom

Egeltje werd geboren op een mooie winterdag. Papa en mama egel waren erg blij met hun kindje. Egeltje groeide flink en hij kreeg stevige stekels. Maar na een paar maanden begon mama egel zich ongerust te maken. Egeltje speelde niet zoals de andere egeltjes en zijn stekeltjes leken wel slapper te worden. Toen dokter uil egeltje onderzocht was al snel duidelijk dat egeltje erg ziek was en niet meer beter zou worden. En toen de zomer op zijn eind liep, namen papa en mama egel afscheid, ze begroeven hun kindje onder de dikke oude boom, op het plekje waar hij zo vaak naar de bladeren had liggen kijken. De auteur bij het schrijven geput uit eigen ervaring. Zij brengt het ziekteproces en het verdriet onder woorden voor jonge kinderen.
Christianne van Dooijewaard , ISBN 9789085606567 .

Het regent in mijn toekomst

Wanneer een kleinkind overlijdt, lijden de grootouders op twee fronten: ze rouwen om het verlies van hun kleinkind, en ze voelen de pijn van hun kind. Ze zetten vaak hun rouw opzij om hun eigen kind bij te staan. 
De rouw van grootouders heeft eigen kenmerken en is anders dan de rouw om een eigen kind. De verhalen maken duidelijk hoe moeilijk het is als grootouder met lege handen te staan, maar laten de lezer ook delen in de warmte en troost die er in gezinnen kan zijn.
Maria de Greef , ISBN 9789025960223 .

Ik had je nog zoveel willen zeggen

Das en Maatje zijn de beste vrienden. Ze doen alles samen: samen spelen, eten, praten en nog veel meer. En dan opeens is Maatje Dood. Zonder Maatje voelt Das zich heel alleen. Dus gaat hij op zoek naar Maatje. Omdat hij hem mist. En omdat hij Maatje nog zoveel had willen zeggen.
Martine Van Nieuwenhuyzen , ISBN 9789491740121 .

Informatief: Jong verlies

In dit boek wordt ingegaan op de verschillende betekenissen die de dood voor kinderen kan hebben. Vervolgens behandelt de schrijfster hoe je een kind kan vertellen over de dood. Met veel praktische tips, zoals aandacht voor het afscheid nemen en het serieus nemen van kinderen. De emoties van kinderen lijken veel op die van volwassenen, maar er zijn ook verschillen. Dit boek laat zien welke dat zijn.
Riet Fiddelaers-Jaspers , Uitgeverij Ten Have , 2009 , ISBN 978 90 259 5448 2 .

Informatief: Als ik er niet meer ben

Je leeft maar één keer, maar hetzelfde kan gezegd worden van sterven. Een goede aanpak van de laatste fase van je leven kan je toelaten op een mooie manier afscheid te nemen. Dit boek is bedoeld voor iedereen die zich wil voorbereiden op het levenseinde, maar ook voor mensen die anderen hierin willen bijstaan. Het geeft antwoord op vragen als: Hoe stel je een goed zorgplan 'voor later' op? Waar heb je als patiënt recht op? Wat houdt een wilsverklaring concreet in en wat is het verschil met een euthanasieverklaring? En hoe kun je op een mooie manier afscheid nemen van je dierbaren? 'Stel je even voor dat je in een ziekenhuis bent opgenomen en niet meer kunt praten. Wie zal dat dan uit jouw naam doen? En hoe weet je zeker dat die persoon met jouw stem spreekt en jouw wil vertolkt? Dit boek wil je helpen om hier tijdig over na te denken. Het kan je helpen om je leven zo kwaliteitsvol mogelijk te leven, zelfs als je ernstige problemen met je gezondheid ervaar
Manu Keirse , ISBN 9789401424066 .

Informatief: Als kanker je gezin treft

Bij de diagnose kanker staat je wereld even stil. Maar het dagelijkse gezinsleven gaat wel door. Een belangrijke vraag waar je als ouder mee te maken krijgt, is: hoe gaan we met de kinderen om? Wat vertellen we wel en wat niet? En wat kunnen we aan reacties verwachten?
Leoniek van der Maarel , ISBN 9789491687099 .

Informatief: Helpen bij verlies en verdriet

Helpen bij verlies en verdriet is een onmisbare gids voor al wie rouwende mensen en mensen met verdriet wil helpen. Naast verlies door dood besteedt de auteur ook aandacht aan andere verliessituaties, zoals verlies van de gezondheid, van het werk, van een perspectief. Helpen bij verlies en verdriet is een gids die thuishoort in elke huiskamer en op elke werktafel, niet om in één keer door te lezen, maar om telkens weer ter hand te nemen wanneer je wordt geconfronteerd wordt met verdriet.
Manu Keirse , Lannoo , 20018 , ISBN 9789020982701 .
Koop dit boek via deze link en u helpt de Jonge Helden

Informatief: Kinderen helpen bij verlies

Wat als het diepste verdriet kinderen treft? Dit is een wegwijzer bij het omgaan met rouw en verdriet bij kinderen. Het is een gids voor ouders, leerkrachten en begeleiders van kinderen. Het laat zien hoe zij kinderen en jongeren kunnen begeleiden in de confrontatie met verlies, ernstige ziekte in de familie, echtscheiding en zelfdoding.
Manu Keirse , ISBN 9789020984538 .

Informatief: Kinderen in spagaat

Rouw na scheiding en overlijden Kinderen rouwen na een echtscheiding, en na de dood van een gescheiden ouder. In beide situaties zien we min of meer gelijksoortige reacties op het verlies. Dit is te lezen in Kinderen in spagaat van Leoniek van der Maarel. De auteur begeleidt kinderen bij hun verlies en leert hen omgaan met lijden en rouw. Zij benadrukt dat de omgeving van de kinderen in zulke turbulente perioden een belangrijke rol speelt. Het bijzondere is dat kinderen zelf vertellen waarmee zij geholpen zijn en waarmee absoluut niet. Dat maakt het boek erg praktisch. Een boek voor ouders, familieleden, leerkrachten en hulpverleners.
Leoniek van der Marel , ISBN 9789025902018 .

Kikker en het vogeltje

Kikker vindt een vogeltje aan de kant van de weg; hij is kapot, hij doet het niet meer. Haas vertelt hem dat de vogel dood is en ze gaan hem samen met de andere dieren begraven. Daarna spelen ze samen verder.
Max Velthuijs , ISBN 9789025867782 .

Kind en verlies

Ook kinderen maken in hun jonge leven grote kans geconfronteerd te worden met verlies. Ouders gaan scheiden, oma gaat dood, vader wordt ernstig ziek of een kind in de groep komt om bij een ongeval. Hoe begeleid je kinderen die een verlies moeten incasseren? Wat zeg je, wat doe je?
C. Overduin , ISBN 9789035230262 .

Kinderen helpen na een schokkende gebeurtenis

Dit boek stelt het eigen verwerkingsproces van kinderen centraal. Deze heldere en praktische handleiding is bestemd voor iedereen die leeft of werkt met kinderen en jongeren en hen vroeg of laat moet opvangen na een schokkende gebeurtenis.
Slachtofferhulp , ISBN 9020952609 .

Kinderen in spagaat

Leoniek van der Maarel werkt al jaren met kinderen die geconfronteerd worden met het verlies van een ouder. Ze laat in haar boek zien dat kinderen niet alleen rouwen na de dood van een ouder maar ook na een echtscheiding, en dat hun rouw in beide situaties vaak dezelfde fases doorloopt. Ook benadrukt ze dat de omgeving in deze turbulente periode een belangrijke rol speelt. Kinderen komen zelf aan het woord over wat voor hen werkt en wat absoluut niet. Dat maakt het boek bijzonder.
Leoniek van der Maarel , ISBN 9789025902018 .

Lieve oma Pluis

Nijntje is heel verdrietig als oma dood gaat. Ze zet bloemen op het graf omdat oma daar zo van hield.
Dick Bruna , ISBN 9789056471712 .

Mama wordt een sterretje

Hoe vertel je aan jonge kinderen dat hun moeder (of vader) gaat sterven? In dit boekje een eerlijk en duidelijk verhaal dat de dood bespreekbaar maakt en kinderen helpt te begrijpen wat er gaat gebeuren.
Netty van der Weijden Kelli Brouwer van der Weijden , ISBN 9789082046908 .

Merijntje Muis neemt afscheid

Een kleurboekje voor kleine kinderen. Het begeleidende voorleesgedichtje gaat over Merijntje Muis die afscheid neemt van lieve Muis. Bestellen via www.in-de-wolken.nl
Ellen Heutink ,

Mijn vader is een engel

Jonge kinderen kunnen heftig reageren als een van hun ouders sterft. Zo ook Liël, vier jaar oud. Haar moeder noteert vanaf het begin de vragen en uitspraken van haar dochtertje op elk stukje papier dat op zo'n moment in de buurt is. En ze noteert letterlijk alles wat Liël zegt en vraagt als het over de zo geliefde vader gaat. De opmerkingen van het kind breken je soms het hart. De moeder noteert vijf jaar lang en publiceert tenslotte het boekje met Liël haar toestemming, 'voor later als ik groot ben, hé mama?' In wat het kleine meisje zo af en toe vertelt, heeft ze contact met haar vader, is ze boos op God en op de dokters, die juist haar vader lieten doodgaan. Maar wat vooral treft, is dat duidelijker dan uit welk ander boek blijkt, dat ook kinderen heel gevoelig zijn voor het feit, dat anderen (in dit geval mede-kinderen!) al zo vlug genoeg hebben van het praten door een nabestaande (in dit geval Liël) over het erge verlies. En hoe wreed kinderen kunnen pesten: 'Vaderloos, vaderloos!' Een intriest boekje zonder sentimentaliteit. Met enkele tekeningen in kleur en zwart/wit foto's van Liël.
Liël Braitman , ISBN 9789078612063 .

Moet ik nu huilen?

Kinderen leren van het leven zelf. Ook over de dood leren ze in hun eigen leefwereld. Als een kind of jongere autisme heeft of een daaraan verwante stoornis, dan gaat het leren van het leven zelf veel trager. Hun begrip van sociale interactie is beperkt en daardoor is het voor hen nog moeilijker om de dood te begrijpen. Dit boek is bedoeld om ouders, verzorgers, leerkrachten en andere betrokkenen bij kinderen en jongeren met en zonder autismespectrumstoornissen te helpen en te begeleiden bij een overlijden. Het kind heeft wellicht moeite om de dood te begrijpen maar wij hebben moeite om een kind met autisme te begrijpen. Daarom hebben we vaak veel vragen over autisme en de dood. Voelen kinderen met autisme wel verdriet?, vragen sommigen zich af. Nemen ze alles letterlijk? Hebben ze door wat er aan de hand is? Het boek begint met uitleg over autismespectrumstoornissen. Vervolgens wordt ingegaan op wat dood en rouw bij kinderen met autisme betekent. Hoe informeer je hen en hoe betrek je hen bij de dingen die gebeuren en bij de rituelen? Voor alle kinderen is de dood een bijzondere ervaring die bijzondere aandacht vergt. De auteurs staan bekend om hun deskundigheid op het gebied van autisme (Martine Delfos) en omgaan met rouw bij kinderen en jongeren (Riet Fiddelaers-Jaspers). In deze geheel vernieuwde versie worden de nieuwste inzichten op het gebied van autisme en de nieuwe DSM-5 besproken.
Martine F. Delfos Riet Fiddelaers-Jaspers , ISBN 9789088505614 .

Mols hoop

Afscheid nemen op je eigen manier Iedereen gaat op zijn eigen manier om met verlies. Daardoor lijkt het soms misschien alsof anderen minder verdriet hebben. Dat denkt Hond tenminste, maar als hij goed kijkt en luistert ziet hij ook aan de andere dieren op de boerderij dat ze Boer missen. De illustraties van Helen van Vliet maken hun verdriet bijna voelbaar. Kristina van Remoortel weet met haar poëtische tekst het verdriet te verzachten. Zo wordt dit onderwerp ook voor jonge kinderen gemakkelijker bespreekbaar.
Kristina van Remoortel , ISBN 9789051163537 .

Prinses Lucie En De Chemo-Ridders

Prinses Lucie is een lief prentenboek dat het ontstaan van kanker en de werking van chemotherapie uitlegt. Dit keer niet een boek over leukemie maar over een solide tumor.
Gabriele Schlichting Dieter Schmitz , ISBN 9789075281286 .

Ruimte voor verdriet

Kinderen ervaren vaak verlies. Tijdens het spel leren kinderen omgaan met verliezen door bijvoorbeeld niet op te geven en nogmaals te proberen: misschien lukt het de volgende keer beter. Kinderen worden echter ook geconfronteerd met ingrijpend verlies waardoor hun leven kan veranderen: ouders die scheiden, het verdriet bij de eerste schooldag, een vriendje dat kanker krijgt of een (groot)ouder die sterft.Een kind leert omgaan met deze betekenisvolle verliezen, soms alleen, soms met de steun van anderen. In een vertrouwde en veilige omgeving zoals thuis of op school kan een volwassene het kind uitnodigen om stil te staan bij het gemis. Ruimte voor verdriet geeft een leidraad welke woorden te gebruiken, hoe om te gaan met gevoelens en gedachten, hoe het kind doorheen de verwerking te begeleiden.De auteurs hebben, vanuit hun jarenlange praktijk in het omgaan met kinderen met een verlieservaring, deze leidraad opgesteld. Het is een weg die door het kind kan bewandeld worden samen met ouders, leerkrachten, opvoeders en hulpverleners.
Erik Verliefde, Riet Fiddelaers-Jaspers , ISBN 9789033458248 .

Samen Gesteld

In dit boek schrijft de auteur over het thema ''het samengestelde gezin.'' Maar ook het oorspronggezin komt ruimschoots aan de orde. Hoe voeden ouders hun kinderen op? Wat hebben kinderen nodig om te groeien van afhankelijkheid naar onafhankelijkheid en vervolgens naar wederzijdse afhankelijkheid, het stadium betrouwbaar ouderteam zijn? Vanuit de beschrijving van het basisgezin schrijft de auteur vervolgens over de kenmerken van het samengestelde gezin en wat samengestelde gezinnen nodig hebben aan extra kennis. Hij pleit vrijmoedig voor de gezamenlijke verantwoordelijkheid van ouders en stiefouders om kinderen op te voeden. De rol van de grootfamilie, ooms, tantes, opa's en oma's wordt ook niet vergeten. De volwassenen kunnen met elkaar van grote betekenis zijn voor gezinnen. Beschreven wordt waar de gevaren liggen en wat de valkuilen zijn voor het samengestelde gezin, maar ook de kansen, mogelijkheden en de kracht. Vervolgens staat de auteur stil bij kinderen die opgroeien in gezinnen waarin ouders huwelijksproblemen hebben, echtscheiding voorkomt of van de ouders overleden is. Een praktisch en handzaam boek voor gezinnen, samengestelde gezinnen en alle mensen die hiermee direct of indirect te maken hebben. Een item dat heel actueel is in de huidige maatschappij!
H. Groeneboer , ISBN 9789076193120 .

Samen sterk op eigen kracht

In Samen sterk op eigen kracht beschrijft beeldend therapeut Lotte van Kouwen hoe rouwen werkt, welke gevoelens daarbij komen kijken en hoe we die gevoelens al dan niet uiten. Iedereen rouwt verschillend, en kinderen rouwen weer anders dan volwassenen. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat het heel goed mogelijk is om als ouder je kind te begeleiden in zijn of haar rouwproces. Dat werkt Van Kouwen uit in het tweede deel van deze uitgave: creatieve werkvormen. Op een prachtige manier worden waardevolle activiteiten die kunnen helpen bij het verwerken van verdriet, stap voor stap toegelicht. De activiteiten zijn bedoeld om gezamenlijk te doen, juist hierdoor ontstaan vaak gesprekken en wordt de kracht van het gezin gestimuleerd. Tot slot bevat dit boek een bijzonder spel waarmee het gezin het verlies 'spelenderwijs' kan verwerken. Op de binnenkant van het omslag vind je het spelbord.
Lotte van Kouwen , ISBN 9789077671962 .

Stapeltjesverdriet

Sabine Noten laat in Stapeltjesverdriet zien hoe groot de invloed kan zijn van zeer jong verlies. Op basis van dertig diepte-interviews met volwassen mannen en vrouwen die als (ongeboren) baby of kind (tot en met vier jaar) -en in hun latere leven nogmaals- een groot verlies meemaakten, laat de auteur zien wat jonge kinderen nodig hebben bij een verlies en geeft ze hier richtlijnen voor. Tevens beschrijft ze haar systemische manier van kijken en werken met stapeltjesverdriet.
Sabine Noten , ISBN 9789077179055 .

Tails de coole cavia

Het prentenboek gaat over vriendschap en verlies. Wat als je liefste huisdier doodgaat? Voor kinderen is dit vaak de eerste kennismaking met de dood. Het is belangrijk om dit goed te verwerken en daar kan dit boekje goed bij helpen. Het is in rijmvorm geschreven en vrolijk geïllustreerd. Achterin is plek om zelf fotootjes te plakken van je liefste dier en dingen in te vullen over je huisdieren.
Karin Wassink , ISBN 9789081395205 .

Toverdruppels

Snuiter is verdrietig, want zijn vriend Grote Boom is ziek. Als hij begint te huilen, verschijnt de Tranenfee. Zij vangt zijn tranen op in een flesje.In haar tas zitten nog meer flesjes, voor de andere dieren in het bos. Want als je huilt omdat je van binnen pijn hebt, komen er toverdruppels. En daar kan de Tranenfee iets heel bijzonders mee. Maar alvorens Snuiter dat ontdekt, heeft hij veel vriendjes een zachte schouder geboden om op uit te huilen. Want met een vriend in de buurt, luchten tranen op en is er daarna weer ruimte voor plezier! Een vertederend verhaal met herkenbare situaties en wijsheid op kindermaat. Met de schatkist vol spelletjes en knutselopdrachtjes van de Tranenfee, achter in het boek, hoeft niemand nog bang te zijn voor kinderverdriet en tranen. Voor je het weet wordt er weer gelachen. 'Toverdruppels' nodigt kleine kinderen uit om over verdriet en troost te spreken. Zo leren ze preventief omgaan met verlies en rouw en denken ze na over wat ze als troostrijk ervaren. Belangrijke vaardigheden om op te groeien tot gelukkige volwassenen.
Nathalie Slosse , ISBN 9789059328761 .

Voel je wat ik voel

In deze bundel vind je een hele waaier aan gevoelens, gevangen in gedichten. Over zozo heppie zijn, je te pletter vervelen, verlangens, driftkikkers, bange dromen, vlinders in je buik, onweersvogels, een koning zonder zin, pleinpijn, vrolijkheid naast stil verdriet.
Jan van Coillie , Davidsfonds , 2009 , ISBN 789059082960 .

Voel Je Wat Ik Voel?

Soms, dan heb ik flink de pest in. Zit het me opeens tot hier. Loop ik heel de dag te balen, vind ik iedereen een klier. André Sollie Elk kind – en elke volwassene – kent het gevoel er flink de pest in te hebben, maar in de woorden van de dichter wordt dat gevoel bijzonderder en intenser. Poëzie kan troosten, relativeren, doen wegdromen of opkikkeren. In deze bundel vind je een hele waaier aan gevoelens, gevangen in gedichten. Over ozo heppie zijn, je te pletter vervelen, een uil in het behang, driftkikkers, bange dromen, vlinders in je buik, onweersvogels, een koning zonder zin, nachtpost van mama, vrolijkheid naast stil verdriet. JAN VAN COILLIE selecteerde met veel zorg 150 blije, bange, boze gedichten! Over familie, vrienden, school, dieren, grote en kleine verrassingen en alles wat gevoel in het leven van kinderen brengt. Van dichters als Frank Adam, Daniel Billiet, Ed Franck, Joke van Leeuwen, Ted van Lieshout, Annie M.G. Schmidt, Shel Silverstein, Edward Van de Vendel, Riet Wille en vele anderen. Met ge-voel-ige illustraties van INGRID GODON.
J. van Coillie I. Godon , ISBN 9789059082960 .

W-AUW

Dit (voor)lees- en werkboek is voor kinderen van wie het leven is veranderd door de scheiding van hun ouders of door het overlijden van iemand van wie ze houden. Het eerste deel van het boek bestaat uit verhalen over Tim, zijn zusje Nienke en zijn vriendinnetje Tessa. Kinderen kunnen hierin herkenning vinden. Tim, Nienke en Tessa verzinnen manieren om met hun gevoelens om te gaan zoals het maken van een schatdoos, een knuffelkruik of een doosje met herinnerzinnen. In het tweede deel van het boek staat beschreven hoe kinderen hiermee zelf aan de slag kunnen gaan. Dit boek kan een brug vormen in de communicatie tussen ouder(s) en kind en hen dichter bij elkaar brengen in hun verdriet. Verlies, op welke manier ook, doet pijn. Maar erover praten, lachen en huilen helpt. Ook leerkrachten en hulpverleners kunnen in hun ondersteuning gebruik maken van "W-auw".
Afke Huitema , ISBN 9789077179062 .

Waar ben je nu, zie jij me nog?

In dit boek staan verhalen en gedichten over afscheid die het sprokkelvrouwtje verzameld heeft. Ze kunnen worden gebruikt bij afscheidsdiensten, in de klas of om thuis voor te lezen. Of, voor wie zelf wil schrijven, als inspiratiebron.
Riet Fiddelaers-Jaspers , ISBN 9789077179130 .

Waar is omabeer?

Beertje begrijpt niet veel van doodgaan en heft veel verdriet als hem wordt verteld dan oma er nooit meer zal zijn om met hem te spelen. Gelukkig kan hij met zijn vragen bij zijn ouders terecht. Die nemen hem mee naar het afscheid en de crematie. Om jonge kinderen te vertellen over het overlijden, het afscheid nemen en het cremeren van oma, tekende en schreef orthopedagoge Ono Alting dit prachtige prentenboek.
Ono Alting , ISBN 9789491806018 .

Waarom doet iemand dat?

De waaromvraag is waarschijnlijk de meest gestelde vraag na een zelfdoding, door volwassenen, maar ook door kinderen. Waarom dacht mama niet aan mij? Waarom hield papa niet genoeg van mij om te blijven leven? Het zijn vragen waarop het antwoord vaak niet voorhanden is. Dit boekje biedt heel praktische tips aan ouders, leerkrachten en hulpverleners. Hoe vertel je aan kinderen dat iemand een einde aan zijn leven heeft gemaakt? Wanneer vertel je het? Hoe kun je hen ondersteunen?
Riet Fiddelaers-Jaspers , ISBN 9789078434016 .

Zwaan

Zwaan zit in het diepst van de put, midden in zijn verdriet. Als Uil vraagt wat hij daar doet: hij zoekt de reden waarom zijn lief gegaan is. Uil gaat op zoek maar komt terug met het oudste antwoord dat er bestaat en dat iedereen kent. Een prachtig boek dat iedereen die worstelt met de waarom-vraag, jong en oud, zal aanspreken.
Ianka Fleerackers , De Eenhoorn , 2007 , ISBN 978 90 583 8433 1 .

Vragen

Mijn dochtertje van drieëneenhalf is af en toe zeer boos en onhandelbaar sinds onze buurvrouw overleden is. Zij zorgde twee of drie dagen per week voor haar sinds ze een baby was. Wat moeten ik daarmee? Ze maakt regelmatig speelgoed en andere dingen stuk en slaat haar broertje als we niet kijken.

Mijn dochtertje van drie jaar blijft maar vragen waar haar overleden vriendinnetje nu is, wat moet ik antwoorden?

Mijn man is anderhalf jaar geleden overleden. Ik heb het idee dat mijn dochtertje van ruim drie nu pas beseft dat hij echt niet meer terugkomt. Ze is echt helemaal van slag, terwijl het eerst zo goed met haar ging.

Mijn zoontje van bijna vier speelt met zijn speelgoedautootjes het dodelijke ongeluk van zijn vader (10 maanden geleden) na. Moet ik dat wel toelaten?

Mijn driejarige dochter weigert de kamer in te gaan waar haar overleden vader ligt. Wat kan ik doen?

Filmpjes

Dagboek geschreven door terminale moeder voor dochter
Vrolijk op een begrafenis
Herinneringen voor later om niet te kunnen vergeten
Eva herkent gevoelens van schuld

Websites

www.rietfiddelaers.nl (http://www.rietfiddelaers.nl) (Opent een nieuw venster)(Opent een nieuw venster)

Deze website geeft informatie over rouwverwerking en biedt trainingen en opleidingen aan op het gebied van coaching bij rouw en verlies.

www.kindenrouw.nl (http://www.kindenrouw.nl) (Opent een nieuw venster)(Opent een nieuw venster)

Deze website is gericht op het geven van voorlichting aan ouders en kinderen en jongeren wanneer een familielid of een voor het kind/jongere ander belangrijk persoon is overleden.
Kind en rouw richt zich ook tot scholen, clubs en verenigingen. Dit met als doel de sociale omgeving van het kind te helpen om op een juiste wijze te reageren op het rouwproces van het kind/de jongere en de daarmee gepaard gaande verwerkingsproblemen.

www.bedjeindewolken.nl (http://www.bedjeindewolken.nl) (Opent een nieuw venster)(Opent een nieuw venster)

Hoe praat je met een kind over de dood? Liever bescherm je een kind tegen het verdriet dat met dit thema samenhangt. Deze website adviseert boeken over verlies en heeft een schoolprogramma.

www.rouwkalender.nl (http://www.rouwkalender.nl) (Opent een nieuw venster)(Opent een nieuw venster)

De rouwkalender brengt de realiteit van iedere dag uit het leven van een rouwende onder woorden. U kunt de rouwkalender bestellen voor uzelf als u een dierbare hebt verloren of voor iemand anders die een dierbare heeft verloren.

www.in-de-wolken.nl/ (https://www.in-de-wolken.nl/) (Opent een nieuw venster)(Opent een nieuw venster)

Webwinkel met veel boeken, troostcadeautjes en andere materialen met betrekking tot echtscheiding en kinderen en jongeren

verliesverwerken.nl (http://www.verliesverwerken.nl) (Opent een nieuw venster)(Opent een nieuw venster)

De website van landelijke stichting rouwbegeleiding. Op deze website kunt u vragen stellen, contact opnemen met lotgenoten, literatuur over rouwverwerking en belangrijke adressen vinden.

kinderkanker.nl (http://www.kinderkanker.nl) (Opent een nieuw venster)(Opent een nieuw venster)

Deze site gaat over kinderen met kanker. U vindt er algemene informatie over kanker bij kinderen, diagnose, erfelijkheid en behandeling.

Uitgebreide informatie

Belangrijk om te weten  

Het overlijden betreft geen gezinslid  

Het overlijden van een gezinslid is aanstaande

TIPS

Regelmaat en rust
Regelmaat en rust zijn erg belangrijk voor jonge kinderen. Vaak gebeurt het dat u door iets ingrijpends, zoals een aanstaand overlijden van een dierbare, (veel) minder beschikbaar bent voor uw kind. Zorg dan voor een vaste andere verzorger, zodat uw kind niet steeds aan andere gezichten hoeft te wennen.

Speel met uw kind
Kinderen kunnen niet lange tijd achter elkaar verdrietig zijn. Het is heel belangrijk dat ze ook dingen doen die ze leuk vinden. Probeer af en toe tijd te maken om met uw kind dingen te doen die uw kind leuk vindt.

Met uw kind kijken op http://www.kinderkanker.nl/kindersite/ChemoKasperv4.htm
Een prachtig, helder en informatief online boekje.
Het gaat over een kind met kanker maar is ook heel geschikt om de ziekte kanker en chemotherapie aan (jonge) kinderen uit te leggen. In het verhaal hebben chemo-kasper en zijn vriendjes de kanker overwonnen. Bij degene die gaat overlijden, hebben chemo-kasper en zijn vriendjes het helaas niet gered…

Leg uit wat dood zijn betekent
Een uitleg kan zijn: iemand die dood is, kan niet meer ademen, niet meer bewegen, voelen en hoeft niet meer te eten en te drinken. Iemand die dood is, voelt helemaal koud aan, voelt geen pijn meer en kan ook niet meer horen en zien. Iemand die dood is, kan nooit meer levend worden. Net zoals een plant of een dier ook dood kan gaan. Iemand die dood is, heeft zijn lijf(je) niet meer nodig.


Verzwijg niet wat er aan de hand is.
Verzwijg niet voor uw kindje dat zijn ouder, broer(tje) of zus(je) ernstig ziek is.  Kinderen voelen spanningen vaak direct aan. Naarmate kinderen ouder worden en kunnen praten, zullen ze ook flarden van gesprekken opvangen. Het is beter om uw kind uit te leggen wat er aan de hand is, dan het kind in onwetendheid laten en zijn of haar eigen fantasie z’n gang te laten gaan. 

Eventuele eigen emoties niet onderdrukken. 
U kunt uw kind beter ondersteunen als u uw eigen verdriet toelaat, als u het voelt opkomen. Geef er woorden aan: ik ben ook verdrietig omdat . . . zo ziek is. Dan zijn we gewoon even samen verdrietig, dat is ook niet erg. Verdriet en tranen zijn niet erg maar als je je verdriet niet in de hand hebt dan kan een kind angstig worden.

Niet corrigeren
Jonge kinderen kunnen dingen zeggen die voor u cru overkomen, bijvoorbeeld:ik hoop dat Eva snel dood gaat, dan mag ik haar poppen. Peuters denken heel praktisch, dat betekent niet dat ze geen verdriet hebben. Bovendien beseffen ze nog niet wat de impact van het overlijden zal zijn. Corrigeer het kindje niet maar stem af en sluit aan op wat het  zegt. Bijvoorbeeld: dat zou wel heel fijn zijn om die mooie poppen te hebben, dat snap ik. 

Denk niet dat peuters beseffen wat de dood inhoudt
Peuters kunnen goed herhalen wat een volwassenen heeft gezegd. Ook al zeggen ze: “mama gaat dood en komt nooit meer terug”, dat wil niet zeggen dat ze dat ook begrepen hebben. Dat de dood onomkeerbaar is, is voor peuters heel moeilijk te begrijpen. Ze proberen het wel maar het lukt niet altijd. Het is belangrijk om het keer op keer opnieuw uit te leggen.

Regels niet loslaten
Als het leven zo op z'n kop staat als in uw gezin, is het van belang de gewone regels en structuur zoveel als mogelijk te handhaven. Dat geeft jonge kinderen een gevoel van rust en veiligheid. En dat hebben ze nu extra nodig !

Wees duidelijk en niet te lang van stof
Als u uw kind vertelt over het aanstaande overlijden van een dierbare dan is het belangrijk dat kinderen zich veilig voelen.  Wees duidelijk en niet te lang van stof en zorg dat u echt contact heeft met uw kind. Vertel hem of haar dat u iets heel verdrietigs te vertellen heeft: ... gaat dood. De dokters kunnen hem/haar niet beter maken. Zo’n bericht is voor een ouder heel heftig en zwaar om te vertellen. U kunt gerust laten zien dat u er verdrietig over bent. Geef uw kind de ruimte om vragen te stellen en om het bericht te laten bezinken. Zorg dat u er bent voor uw kind, dat hij of zij zich vrij voelt om bij u troost te zoeken of om vragen te stellen.

Vraag om hulp of ondersteuning
Als een gezinslid ernstig ziek is en zal komen te overlijden, dan vraagt dat heel veel van ouders en kinderen. Uw leven ziet er ineens heel anders uit en u bent misschien veel tijd kwijt aan de verzorging van het zieke gezinslid of aan ziekenhuisbezoeken. Het kan goed dat u door de omstandigheden tijdelijk niet veel tijd of aandacht voor uw kind(eren) heeft. Het is goed om hulp of ondersteuning uit de omgeving in te schakelen. Het is voor kinderen belangrijk dat een voor hen vertrouwd persoon de verzorging op zich neemt.

Laat uw kind iets geven aan de ernstig zieke ouder, broer of zus 
Veel  kinderen vinden het fijn om iets te geven aan een gezinslid dat zal komen te overlijden. Dat kan bijvoorbeeld een tekening of een knuffel zijn die bij de dierbare blijft tot en na het overlijden.

Herinneringen voor later
Kinderen tussen 0 en 3 jaar zullen zich later heel weinig of niks kunnen herinneren van de overleden dierbare.  Op enig moment kunnen zij de behoefte krijgen om wat meer te weten te komen over de overledene. Het is belangrijk dat zij herinneringen kunnen reconstrueren als ze daaraan toe zijn. 
Als uw partner gaat overlijden, stel hem of haar dan voor een dagboekje of brievenboekje bij te laten houden voor het kind/de kinderen. 

Ook Elke, de moeder van Rosalie, deed dit voor haar dochter in haar laatste levensfase:

Uit: Maar ik blijf altijd bij jullie, een film van David Blitz voor Stichting Kind en Rouw

Voor een kind kan het ook heel waardevol zijn als hun ouder een brief schrijft, speciaal voor hen. Een andere mogelijkheid is om een verhaal op een CD in te spreken of bijvoorbeeld Jip en Janneke-verhaaltjes die hij of zij vaak voorleest/voorlas aan het kind.

Het maken van een film is ook een mooie mogelijkheid. Herinneringen-enzo interviewt bijvoorbeeld mensen die weten dat ze gaan sterven en legt dit interview vast op film. 

Helpen om samen een cadeautje uitzoeken
U kunt degene die gaat overlijden helpen om samen met het kind/de kinderen een speciaal cadeautje uit te zoeken voor het kind/elk kind. Bijvoorbeeld een sieraard of iets anders 'blijvends'. Dit kan online of mogelijk kunt u zorgen voor folders of foto's van mogelijke cadeaus.

Het kind/de kinderen informeren over wat komen gaat
Het is voor jonge kinderen belangrijk dat zij ruim van tevoren worden voorbereid op wat komen gaat.  Hoe ziek wordt papa, mama of hun broer of zus? Krijgen ze veel pijn? Gaat hij/zij naar het ziekenhuis om te sterven of blijft hij of zij thuis? Het is voor kinderen, hoe klein ze ook zijn, fijn om zoveel mogelijk duidelijkheid te hebben. Er zijn diverse boeken die u kunt gebruiken bij het voorbereiden op de laatste fase en het overlijden en de uitvaart. Zie Boekentips.

Het kind/de kinderen betrekken bij de voorbereidingen voor de uitvaart
Het is voor peuters fijn om betrokken te worden bij de plannen en voorbereidingen van de uitvaart. Vertel ook hoe de uitvaart ongeveer zal gaan, voor zover u dat al weet. Het kind kan helpen met het dragen van bloemen bijvoorbeeld, of met het beschilderen van de kist. 

Vastleggen van de uitvaart
Jonge kinderen kunnen zich vaak niets herinneren van de uitvaart. Beeldmateriaal kan heel waardevol zijn voor deze kinderen. U kunt iemand opnamen of foto’s laten maken van de uitvaart. Als dat te duur is dan kunt u overwegen geld voor de foto's/film te vragen in plaats van bloemen,
 

Het overlijden van een gezinslid is korter dan een jaar geleden  

Het overlijden van een gezinslid is langer dan een jaar geleden  

Hij/zij heeft zelf een einde gemaakt aan het leven  

Het stiefgezin  

Wanneer zorgen maken

‘Tijd heelt alle wonden’ gaat niet op! Het verwerken van een verlies gaat niet vanzelf